8 Aralık 2022 Perşembe

ÇEVİRİ | Rus oligarklar kimlerdir?

Rusya'nın süper zenginlerinin çoğu servetlerini 1990'lardaki özelleştirmeler sayesinde kazandı. Bugün bu oligarklara yönelik yaptırımların amacı ise Putin'i baskı altına almak. Yine de Rusya'daki milyarderlerin sadece dörtte biri yaptırım listelerinde yer alıyor ve Kremlin üzerindeki etkileri abartılıyor.

ABD'li Forbes dergisinin her yıl yayınladığı listeye göre 2022 yılında Rusya'da 83 dolar milyarderi bulunuyor. Bu sayı, 117 olan bir önceki yıla göre önemli bir azalma. Yani, oligark kastı bir yıl içinde önemli ölçüde küçüldü.¹ Savaştan kaynaklanan kayıplara ve rublenin zayıflığına ek olarak, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından Batı tarafından uygulanan acımasız yaptırımlar da etkisini göstermeye başladı. Ancak Forbes'a göre ABD, İngiltere ve AB tarafından sadece 25 Rus milyarder yaptırıma tabi tutulmuştur. Geri kalanlar ise -en azından şu ana kadar- Batı'nın yaptırım listelerinde yer almıyor.

ABD Başkanı Joe Biden 1 Mart'ta yaptığı Ulusa Sesleniş konuşmasında Adalet Bakanlığı bünyesinde "özellikle Rus oligarkların suçlarını kovuşturmak üzere" bir çalışma grubu oluşturulduğunu duyurdu. Kongre üyelerinin alkışları arasında Biden, Putin'i destekleyen tüm Rus milyarderleri uyardı: "Yatlarınızı, lüks dairelerinizi ve özel jetlerinizi bulmak ve el koymak için Avrupalı müttefiklerimizle birlikte çalışıyoruz. Haksız servetinizin izini süreceğiz."

Ancak Roman Abramovich örneğinin de gösterdiği gibi, yaptırım uygulamak tuzaklarla doludur. Chelsea Londra futbol kulübünün eski sahibi ve dolayısıyla tartışmasız dünyanın en ünlü oligarkı, AB ve Birleşik Krallık'ta yaptırıma tabi tutulurken ABD'de yaptırıma tabi tutulmadı. Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelensky, Abramovich'in Rusya ve Ukrayna arasındaki arabuluculuk rolü nedeniyle şimdilik bağışlanmasını istemişti.

Rusya'nın yanı sıra İsrail ve Portekiz vatandaşlıklarına da sahip olan Abramovich'in kendisi de bu durumun her an değişebileceğinin farkında. Bu, örneğin yatlarının hareketlerinde görülebilir. En büyük iki süperyat olan "Eclipse" ve "My Solaris", Türkiye'nin Marmaris limanına demirlemişti. Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan Ukrayna'nın işgalini kınıyor ancak Rus oligarklara yaptırım uygulamayı reddediyor.

Diğer iki tekne Karayipler'de Antigua açıklarında. Uzun zamandır varlığı bilinmeyen beşincisinin ise Ukrayna'nın işgal edildiği gün gizemli koşullar altında satıldığı söyleniyor.² Sadece bu örnek bile, servetin yarısından fazlasının vergi cennetlerine taşındığı bir ülkede varlıkları dondurmak ya da el koymak bir yana, tespit etmenin bile ne kadar zor olduğunu gösteriyor.³

Rus oligarklar servetlerini Sovyetler Birliği'nin yıkıntılarından elde ettiler, daha doğrusu piyasa ekonomisine hızlı ve geri dönüşü olmayan bir geçişi ve özel mülkiyetin yaratılmasını amaçlayan 1990'lardaki özelleştirmelerden kar ettiler. ABD'li danışmanların ve Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) rehberliğinde uygulanan "şok terapisi" harika sonuçlar vaat ediyordu. Kendisini komünizmin fatihi olarak gören Devlet Başkanı Boris Yeltsin, özelleştirmelerin "bir avuç milyoner yerine milyonlarca mülk sahibi" yaratacağı güvencesini veriyordu.⁴

Gerçek ise farklıydı: Nüfusun büyük çoğunluğu yoksullaşırken, iktidar merkezine yakın küçük bir çevre, ülkenin zenginliğini kaptı. Eşitsizlik grotesk boyutlara ulaştı: Sovyet döneminde en zengin kesim en yoksul kesimden altı kat daha zengindi; 2000 yılına gelindiğinde bu oran 250 bine yükselmişti.⁵

Yeltsin pek sevilmemesine rağmen, başta işadamı Boris Berezovsky olmak üzere ilk oligarkların desteği sayesinde 1996'da yeniden seçildi. Ertesi yıl, dört Rus milyarder ilk kez Forbes listesine dahil edildi.

Devletin fiilen iflas ettiği 1998/99 Rus ekonomik krizinden sonra, oligarklar kan kaybeden ulusal ekonominin vaftiz babaları haline geldiler. Orwellci bir mantığa göre, kaos ve mali suçların yükselişi yasallık, reform ve piyasa diliyle süslendi.⁶ Princeton Üniversitesi'nden Stephen F. Cohen gibi ABD'li danışmanlık firmaları bunda ölümcül bir rol oynadı.

Ülkenin zenginliğini yağmalamak için kullanılan sahtekarlıklara "reform" adı verildi. Mafya sistemine "piyasa", demonetizasyon ve buna eşlik eden takas ve kayıt dışı ekonomiye dönüşe "para politikaları", kara para aklayanlara "bankalar" ve çarçur edilen devlet varlıkları karşılığında devlete haksız şartlarda verdikleri kredilere de "özelleştirmeler" denildi. Uluslararası finans çevrelerinde Rusya "en başarılı yükselen piyasa" olarak selamlandı.

1999 yılında rahatsızlanan Boris Yeltsin, az tanınan eski bir KGB ajanı olan Vladimir Putin'i halefi olarak atadı. Putin, 2000'de iktidara geldiğinde "oligark sınıfını ortadan kaldırma" sözü vermişti. Her ne kadar Putin'in ilk kararnamelerinden biri selefine ve ailesine tam dokunulmazlık sağlasa da, yeni başkan aslında devlet otoritesini yeniden tesis etmek ve artık yönetimin kendisinde olduğunu göstermek istiyordu.

Böylece Kremlin, başta gaz ve petrol olmak üzere stratejik ve sembolik öneme sahip enerji sektörünün doğrudan kontrolünü yeniden ele geçirdi. Diğer her yerde Putin, fazla bağımsız davranan oligarkları yavaş yavaş oyunun yeni kurallarını dayattığı uşaklarla değiştirdi: o zamandan beri, vergi ödedikleri ve gerekirse hükümetin talebi üzerine ulusal öneme sahip daha az karlı yatırım projelerini destekledikleri sürece işlerini sürdürmelerine izin verildi. Ve tabii ki, siyasete müdahale etmelerine ve her şeyden önce başkanı eleştirmelerine izin verilmesi söz konusu değil.⁷ 2000 yılından beri Londra'da yaşayan ve 2013'te orada ölen Berezovsky gibi buna uymak istemeyenler sürgün yolunu seçti.

Başkan Putin ile Rusya'nın o dönemdeki en zengin adamı Mikhail Khodorkovsky arasında 2003 yılında yaşanan hesaplaşma tüm oligarklar için bir uyarı niteliğindeydi.⁸ Kremlin'in bakış açısına göre petrol patronu Khodorkovsky çok güçlenmişti; vergi kaçakçılığı, kara para aklama ve diğer suçlarla itham ediliyordu.

Televizyonda yayınlanan bir gösteri duruşmasında, savcılar suçlamaları sıralarken bir kafeste sessizce otururken görüldü. Sonunda Khodorkovsky'nin şirketleri kamulaştırıldı ve kendisi bir çalışma kampında on yıla mahkum edildi. Cezasını çektikten sonra iş dünyasından emekli olduğunu açıkladı. Bugün Londra'da sürgünde yaşıyor ve kendi ülkesinde resmi olarak "yabancı ajan" olarak damgalanıyor.

Putin aynı zamanda uluslararası iş çevrelerine de güven vermeye başladı. 2003'te New York'ta bulunduğu sırada Rusya'nın "normal bir Avrupa ulusunun" değerlerini paylaştığını teyit etmişti. Ekonomik liberalleşme ve vergi indirimleri politikası sorgulanmayacaktı.

MİLYARLARI SAKLAMAK İÇİN MİLYONLAR HARCAMAK
Ancak ekonomik suç sorunu çözülemedi. Kağıt üzerinde yasalar katı olsa da son derece seçici bir şekilde uygulanıyor ve irili ufaklı memurlar pastadan paylarını talep ettikçe uygun rüşvetlerle kolayca aşılabiliyordu. Birçoğu, sadece resmi maaşlarıyla finanse edilmesi imkansız bir yaşam tarzını sürdürüyordu. 2013 yılında Rus parlamentosu da kara para aklama, vergi kaçakçılığı ve diğer ekonomik suçlardan hüküm giymiş binlerce girişimciyi serbest bırakan kapsamlı bir affı kabul etti.

Nisan 2013'te Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Ağı (ICIJ) tarafından düzinelerce gazete ile işbirliği içinde "Offshore Leaks"in yayınlanması, vergi cennetleri dünyasına ilişkin ilk büyük içgörüyü sağladı. Veri seti dünya çapında yaklaşık 130 bin kişi hakkında bilgi içeriyordu. O zamandan bu yana çok sayıda başka sızıntı yaşandı: "İsviçre Sızıntıları" (2015), "Panama Belgeleri" (2016), "FinCEN Dosyaları" (2020), "Pandora Belgeleri" (2021) ve son olarak "Suisse Sırları". Tüm bu veri paketleri, vergi kaçakçılığına dayanan ve devasa para transferlerini mümkün kılan küresel gölge finans sisteminin farklı alanları hakkında bilgi sağladı.

Bankalar, hukuk büroları, posta şirketleri, karmaşık finansal araçlar, saman adamlar ve her türden aracıdan oluşan bu sistem, izleri örtmekte ve paranın kaynağını gizlemektedir. Bu şekilde, bu dünyanın kleptokratları kendi ülkelerinin zenginliklerini cezasız bir şekilde yağmalayabilmektedir. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, Rusya'dan ve Sovyetler Birliği'nin diğer ardıl devletlerinden oligarklar düzenli olarak veri setlerinin en üstünde yer almaktadır.

Yolsuzluk her zaman var olmuştu. Ancak finansal küreselleşme çağında buna, uluslararası ekonomik ilişkileri temelden değiştiren bir unsur eklendi: Kleptokratlar kazançlarının suç teşkil eden kaynağını kolayca gizleyebiliyor ve ulusal makamların kontrolünden çıkarabiliyorlar. Biraz yaratıcı bir muhasebeyle, büyük meblağlar "daha dostane" bir ortamda yeniden ortaya çıkmadan önce buhar olup uçabiliyor. Dolayısıyla ilgili ülkeler ekonomik kalkınmaya yatırım yapacak sermayeden yoksun kalıyorlar.

Ancak, yalnızca oligarklara odaklananlar sistemin çarkındaki önemli bir dişliyi gözden kaçırmaktadır: Varlıkların büyük ölçekte saklanmasını mümkün kılan suç ortakları ve aracılardan oluşan ağlar. Yolsuzlukla mücadelede deneyimli bir isim olan ve Uluslararası Şeffaflık Örgütü'nün kurucularından Frank Vogl, bu yardımcıların rolü hakkında bir kitap da yazdı.9

Vogl'a göre bunlar "Londra, New York ve diğer küresel iş merkezlerinde bulunan ve kleptokratlara yardım eden ve yüksek ücretler karşılığında ganimetlerini saklamaları için onları adeta teşvik eden mali ve hukuki danışmanlar, emlakçılar ve lüks yat satıcıları, sanat simsarları ve müzayede evleri, elmas ve altın tüccarları, muhasebeciler ve danışmanlardan oluşan lejyonlardır."

Zenginlerin "milyarlarını saklamak için milyonlar harcamasına" olanak tanıyan bütün bir servet yönetimi endüstrisi ortaya çıkmıştır. Ve bu endüstri, eski Sovyetler Birliği'nden oligarkların ortaya çıkmasıyla muazzam bir şekilde büyümüştür.

Araştırmacı gazeteci Casey Michel, "Amerikan Kleptokrasisi" üzerine yazdığı kitabında, ABD'nin, Delaware gibi eyaletleriyle kendi vergi cennetlerine sahip olduğunu hatırlatıyor. Listedeki şirketlerin yarısından fazlası, Joe Biden'ın uzun süre ABD Senatosu'nda temsil ettiği bu eyalette yer alıyor.

Görünürdeki katılıklarına rağmen, ABD'deki yasalarda pek çok boşluk bulunmaktadır. Lobiciler, örneğin emlak sektöründe bunu sağladılar: Rus oligarklar veya diğer ağır toplar, yatırım şirketleri aracılığıyla New York veya Miami gibi şehirlerde lüks daireler satın alıyorlar. Bu şekilde, hükümetin tüm şeffaflık vaatlerine rağmen kimliklerini gizleyebiliyorlar.10

İngiltere'de John Major'ın Muhafazakar Parti hükümeti 1994 yılında altın vize olarak adlandırılan ve yabancılara 1 milyon sterlinden fazla yatırım karşılığında İngiliz vatandaşlığına geçişin ilk adımı olarak oturma izni veren bir uygulamayı hayata geçirmişti.

Bu yasa sayesinde (17 Şubat 2022'de yürürlükten kaldırılmıştır) Londra, oligarkların gözde ikametgâhı haline geldi. Şehir, ekonomisini besleyen paranın nereden geldiğini umursamıyordu. Bugün izleyiciler Knightsbridge ve Mayfair mahallelerinde - artık "Londonrad" olarak biliniyor - gezi turları düzenleyebilir ve dünyanın dört bir yanından oligarkların ve kleptokratların görkemli evlerini kendi gözleriyle görüp hayrete düşebilirler.

Tesadüfen Londra'da bu "klepto turlardan" birini düzenleyen gazeteci Oliver Bullough son kitabında, 1956'daki Süveyş krizinden bu yana düşüşü durdurulamayan Britanya İmparatorluğu'nun, Londra'nın rolünü nasıl giderek uluslararası finansal işlemler için bir merkez olmaya indirgediğini anlatıyor. Ne de olsa şehir, "dünyanın uşağı" haline gelmiş, daha önce görülmemiş bir gizlilik ve etkinlikle yürütülen hizmetler yelpazesi sunmuştu.11

Bankacılar ve avukatlar gibi meslek grupları kara para aklamaya yardımcı olurken, bahçıvanlar, hizmetçiler, korumalar ve dadılar gibi diğer hizmet sağlayıcılar da kleptokratların lüks bir yaşam sürmelerini sağlamaktadır. Özel "aracılar" yeni gelenlere uygun bir ücret karşılığında onları daha iyi bir toplumla tanıştırmayı teklif eder. Örneğin, entegrasyonlarını hızlandırmak için oligarklar hayır kurumlarına, üniversitelere ve müzelere fon sağlamaya ve siyasi zümreye karşı cömert olmaya teşvik edilir.

Bullough'a göre İngiliz hükümeti, İngiliz iş dünyasıyla temas yoluyla "büyük Rus şirketlerinin iyi yönetişim, şeffaflık ve etik ilkelerini öğreneceği" gibi son derece naif bir düşünceyi besledi.

Aşağılamalara karşı davacı dostu olan İngiliz yasaları da şüphesiz Birleşik Krallık'ı Rus iş adamları için özellikle cazip kılan bir diğer faktördü. Sadece imajlarını nasıl iyileştireceklerini değil, aynı zamanda bu mevzuatı, aşırı meraklı gazetecileri kolayca korkutmak için nasıl kullanacaklarını da öğrendiler. Haberlerde iki kırmızı çizgi nadiren aşıldı: Servetlerinin kaynağı ve Putin ile bağlantıları. Böylece kirli geçmişleri uzun süre gizli kaldı.

Yine de iftira davaları birikti. Dolayısıyla Rus milyarderlerin Britanya'ya gelişi, bu tür davalarda uzmanlaşmış avukatlar için de gerçek bir talih kuşu oldu. Bu alandaki en tanınmış simalardan biri Carter-Ruck hukuk firmasının ortaklarından avukat Nigel Tait'tir. Tait, enerji şirketi Rosneft'i, İngiliz araştırmacı gazeteci ve "Putin's Web" kitabının yazarı Catherine Belton'a karşı açtığı davada temsil etti.¹²

Hukuk firmasının internet sitesinde Tait'in "müvekkilleri hakkında çok sayıda makalenin yayınlanmasını engellediği, çoğu zaman bunun için bir telefon ya da bir mektubun yeterli olduğu" belirtiliyor.¹³ Gerçekten de bazen oligarklar ve Kremlin arasındaki bağlantıları araştıran gazetecilerin hevesini kırmak için daha fazlası gerekmiyor.

Rusya'nın Ukrayna'yı işgal etmesinin ardından Muhafazakar Partili milletvekili Bob Seely'nin gözlerinden bir şeyler düşer gibi oldu: "Bunun olmasına nasıl izin verdik? Özgür bir basın, kleptokratların ve suçluların gözünü korkutmalıdır. Neden toplumumuzda, özgür bir toplumda, kleptokratlar, suçlular ve oligarklar özgür medyayı sindirir hale geldi?"¹⁴

2014'te Kırım'ın ilhakı ve ardından Rusya'ya yönelik ilk yaptırımlar bu bağlantıların gün ışığına çıkmasına yardımcı oldu. Donald Trump'ın Beyaz Saray'a seçilmesinin ardından, Rusya'nın Batı demokrasilerine müdahalesi konusu her yerde konuşulmaya başlandı. Oligarklar, servetlerinin şüpheli kökenlerinden ziyade Kremlin'e yakın oldukları iddiasıyla eleştirildiler.

21 Temmuz 2020 tarihinde Birleşik Krallık Parlamentosu Güvenlik ve İstihbarat Komitesi Rusya hakkında ayrıntılı bir rapor yayınladı.¹⁵ Raporda şu ifadelere yer verildi: "Rusya'nın Birleşik Krallık'taki etkisi 'yeni normal' ve Putin'le çok yakın bağlantıları olan, İngiliz iş ve sosyal hayatına iyi entegre olmuş ve zenginlikleri nedeniyle kabul görmüş çok sayıda Rus var. Şimdi mesele hasarı sınırlandırmak olmalı."

Ancak Moskova'nın bakış açısından her şey tamamen farklı görünüyor: Kremlin her zaman oligarkların Batı'ya iltica ettiğinden şüphelenmiştir. Ukrayna'ya karşı savaşın başlamasından bu yana, bu güvensizlik yeni bir zirveye ulaştı. Putin 16 Mart'ta "Miami'de ya da Fransız Rivierası'nda villası olup da kaz ciğeri ve istiridye olmadan yaşayamayanlara" ateş püskürdü. Rusya Devlet Başkanı, saflarında bir "beşinci kol" olduğunu söyledi.

YAPTIRIMLAR KİMİ VURUYOR VE KİMİ VURMUYOR
"Sorun şu ki, bu insanların çoğu zihinsel olarak orada ve burada bizim insanlarımızla, Rusya ile birlikte değil. Ve onlara göre bu, daha yüksek bir kasta ait olduklarının bir işareti. Bu kastın vip odasında oturmalarına izin verilmesi için annelerini satmaya hazırlar. Onlar gibi olmak istiyorlar ama bu yüksek kastın onları sadece ülkemize en fazla zararı vermek için kullandığını anlamıyorlar."

Yaptırımlar genellikle "Putin'in çevresini" hedef alarak onun eylemlerini etkilemenin bir yolu olarak sunuluyor. Ancak lobicileri olan Batı ülkelerinin ya da Küresel Güney'in zayıf devletlerinin aksine, Rusya'da süper zenginlerin hükümet kararları üzerindeki etkisi oldukça azdır.

Dahası, Batı, hedeflerini keyfi kriterlere göre seçmektedir. Örneğin, kendi kendini yetiştiren ve Rusya'nın en büyük çevrimiçi bankasının kurucusu olan Oleg Tinkov, hiçbir zaman başkanla birlikte görülmemiş, aksine sosyal ağlarda Ukrayna'daki savaşı kınamıştır. Bununla birlikte, İngiliz Hazinesi'nin yaptırım listesinde yer almaktadır. İngilizler tarafından fazlasıyla Rus olarak değerlendirilen Heinrich ise aynı zamanda Moskova tarafından da dışlanıyor. Bankasının kamulaştırılmasıyla tehdit edildiğinde, hisselerini değerinin altında metal patronu Vladimir Potanin'e sattı.

Potanin'in Başkan'a yakınlığı tartışma götürmez. Forbes tarafından Rusya'nın en zengin ikinci adamı olarak gösterilen Potanin, Putin ile buz hokeyi oynuyor ve öncesinde Putin'in gözde projesi olan Soçi'deki 2014 Kış Olimpiyatları ile bağlantılı olarak önemli yatırımlar yapmıştı.

Ama aynı zamanda yarı iletkenlerin üretimi için gerekli olan değerli bir metal olan Paladyumun dünyadaki en büyük üreticisi olan Nornickel şirketini de kontrol ediyor. Potanin'in uluslararası ticaretteki bu merkezi konumu, muhtemelen birçok Batılı devletin ona karşı yaptırım uygulama konusundaki isteksizliğini de açıklamaktadır. Şimdiye kadar sadece Kanada ve -29 Haziran 2022'den bu yana- İngiltere onu yaptırım listesine aldı.

Ancak Potanin, ABD ve diğer Avrupa ülkelerinin de hızla aynı yolu izleyebileceğinin farkında. Şu anda Kremlin ile işbirliği içinde yatırımlarının Rusya'ya geri dönüşünü organize ediyor: Rusya pazarından çekilen Fransız bankası Société Générale, Rusya'daki tüm işlerini ona sattı.

Böyle zamanlarda herkes tarafını seçmek zorunda kalır. Temmuz 2020'de İngiliz parlamento komitesinin "Rus sızması" konusundaki endişelerini dile getiren raporunun yayınlanmasından birkaç hafta sonra, zengin Yevgeny Lebedev'in Başbakan Boris Johnson'ın önerisiyle asilliğe yükseltilerek Lordlar Kamarası'na gireceği açıklandı. Bankacı ve eski bir KGB ajanı olan babası, Londra'nın iyi sosyetesine kabul edilmek için büyük çaba sarf etmişti.

Ancak Lebedev bu konuda sadece orta düzeyde bir başarı elde etti, bu yüzden yeni bir hobi atı aradı: arkalarındaki tüm köprüleri yakan ve Batılı aracıların yardımıyla Rusya'dan milyarlarca dolar kaçıran oligarkları suçlamak. Esas olarak Alexander Lebedev'in KGB geçmişi nedeniyle, oğlunun İngiliz hükümetinin atama komitesi tarafından "ulusal güvenlik için bir risk" olarak görülüp görülmeyeceği konusunda o dönemde Londra'da zaten tartışmalar vardı.

Ancak Independent ve muhafazakar Evening Standard gazetelerini de bünyesinde barındıran bir medya grubunun başkanı olan Yevgeny Lebedev, Başbakan Johnson ile uzun süredir yakın temas halindeydi. Bu nedenle sağlam durdu ve Lebedev 19 Kasım 2020'de Lordlar Kamarası'na girdi. Yeni unvanı: Hampton ve Sibirya Baronu Lebedev.

1) "Here's how big hit Russia's billionaires have took in the last year", Forbes, 5 Nisan 2022.
2) "Abramovich-linked yacht in Netherlands changed hands on day of Ukraine invasion", The Guardian, 8 Nisan 2022.
3) Gabriel Zucman, "Vergi cennetleri” “Wo der Wohlstand der Nationen versteckt wird", Berlin (Suhrkamp) 2014.
4) Mark Hollingsworth ve Stewart Lansley, "Londongrad: From Russia with Cash; The Inside Story of the Oligarchs", Londra (Fourth Estate Ltd) 2010.
5) Bill Browder, "Red Notice: A true story of high finance, murder, and one's man fight for justice", New York (Simon & Schuster) 2015.
6) Stephen F. Cohen, "Failed Crusade: America and the Tragedy of Post-Communist Russia", New York (W. W. Norton & Company) 2001.
7) Bkz. Catherine Belton, "Putin's Web - How the KGB Took Back Russia and Then Targeted the West", Hamburg (Harper Collins) 2022.
8) Bkz Keith Gessen, "Oligark Kuralı Bozduğunda. Khodorkovsky, Putin and the Yukos Case", LMd, Nisan 2010.
9) Frank Vogl, "The Enablers: How the West Supports Kleptocrats and Corruption. Endangering Our Democracy", Londra (Rowman & Littlefield) 2022.
10) Chuck Collins, "The Wealth Hoarders: How Billionaires Pay Millions to Hide Trillions, Polity", Cambridge (Polity) 2021. Casey Michel, "American Oligarchs: How the US created with world's largest money laundering scheme in history", New York (St. Martin's Press) 2022.
11) liver Bullough, 'Butler to the World: How Britain Became the Servant of Tycoons, Tax Dodgers, Kleptocrats and Criminals', Londra 2022.
12) Bkz. Catherine Belton, dipnot 8.
13) Bkz. www.carter-ruck.com.
14) "Tory milletvekili Bob Seely, Birleşik Krallık hukuk sisteminin kleptokratlar tarafından yozlaştırıldığını söylüyor", The Times, 2 Mart 2022.
15) "Rusya Raporu", Parlamento İstihbarat ve Güvenlik Komisyonu, 21 Temmuz 2021.

*Tufts Üniversitesi (ABD) Fletcher Hukuk ve Diplomasi Okulu'nda doçentlik yapan Ibrahim Warde'nin Le Monde Diplomatique'te yayınlanan yazısını Nicola Liebert ETHA için Türkçeye çevirmiştir. Yazının aslına buradan ulaşabilirsiniz.